ԱՎԱՆԴԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐ

Սևանա լիճ

1800-ականներին Ալաշկերտից ու Մուշից թուրքերի կողմից քշված հայերը հասել են Սևանա լճի ափերը: Սևանա լճի մոտակայքում հանգստանալու կանգ առած քարավանը աղջիներին ուղարկում է խմելու ջուր բերելու։  Աղջիկները վերադառնում են դույլերի մեջ թրտացող իշխաններով։ Նրանք հասկանում են, որ այդ հարստությունից հեռանալ պետք չէ։ Նրանք այլևս առաջ չեն շարժվում ու այստեղ հիմնում են առաջին բնակավայրերը։ Այսպես, Սևանա լճի ափը շրջապատվում է տներով` շարունակելով իրենց հետ բերված մեր Արևմտյան հողերի ավանդույթները: Քանի որ Սևանն էլ շատ են նմանեցնում Վանին` անունը կնքում են  Վան։ Ձմռանը   լիճը ամբողջավին սառչում է, պատվում մերկ սառույցով ու  մարդիկ ասում են Սև Վան եկավ մեր գլխին:                                                                              Հետագայում ելնելով բնակլիմայանկան պայմաներից Լճի ձուկը` իշխանը, բեղլուն, բոջագը, կողակը   հարյուրավորոր կիլոգրամներով աղ են դրել ու ողջ ձնմեռը կերել խաշած կարտոֆիլով։ Էս հողերում սա է եղել մեր պապերի փրկությունը։

Մեկ այլ ավանդույթով Ալաշկերտցիների մի խումբ հոգնած հասնում է Ագրիջա գետը, ուզում է անցնի, տեսնում է ջուրը լրիվ կարմիր է։ Ահաբեկված հայերը մտածում են, թե այստեղ էլ թուրքերից չեն փրկվի …գետը հայերի արյունով է լցված։ Սակայն ուշադիր նայելով տեսնում ե, որ առատ խաղացող կարմրախայթ  ձուկն է կարմրություն տալիս ջրին։ Հանգստանալուց, համեղ ձուկը ճաշակելուց հետո  այստեղ հիմնում են իրենց նոր գյուղերը։

 Ծովինար գյուղը

Ժողովրդական առասպելը պատմում է, որ  Սևանա լճի ափին մոտ գտնվող  Ծովինար և Արծվանիստ  գյուղերի տարածքում քաղցրահամ  ջրի մի աղբյուր է եղել։ Այդ անմահական  ջուրը մարդիկ շատ խնայողաբար էին օգտագործում` խմելուց հետո անմիջապես փակում էին  ջրի ծորակը: Մի անգամ Ծովինար անունով մի նորահարս ,ջուր վերցնելուց հետո անփութորեն բաց է թողնում աղբրի ակունքը։ Մինչև լույս հոսած աղբրի ջուրը հոսում է, լցվում շրջակայքը, կորցնում է աղբրի ակունքը ու գոյացնում  մի լիճ: Առավոտյան ջրի եկած առաջին կինը, տեսնելով կատարվածը,  անիծում է անշնորհք հարսին։ Անեծքից նորահարսը   քար է դառնում։ Սակայն հետո  տեսնելով, թե իրականում այս լիճը ինչքան օգուտ է բերում  բնակչությանը  անեծքով քարացած հարսի պատվին գյուղը կոչել են   Ծովինար:

Ներքին  Գետաշենի ծագման պատմությունը

Արմաղան լեռան փեշերին  ծվարած Ներքին Գետաշեն գյուղը  մինչև  1545թ կոչվել էԱդյաման։ ՙԱդե՚  տեղի  բարբառով նշանակում է մայրիկ, ՙյաման՚  նշանակում է վայ: Ըստ  ավանդության   Լենգ Թեմուրը արշավանքներով եկել է, որ գյուղը բնաջնջի,  պայման  դնելով, որ եթե  որևէ գյուղացի մարտի բռնվի ու կարողանա հաղթել իր ամենալավ մարզիկին,  ինքը հետ կկանգնի իր որոշումից։ էդ ժամանակ գյուղի տղամարդիկ վախեցել են,  իսկ մի աղջիկ  հագել է տղամարդու շոր և տղամարդու անվան տակ կռվել է։ Այն  պահին, երբ մարզիկը պետք է սուրը խրեր  նրա մարմինը, աղջիկը գոռում է   Ադե յաման — այսինքն  մամա վաա։ Լենգ Թեմուրը տեսնելով,  որ այդ գյուղում   կանայք այդքան համարձակ են, գյուղին ձեռք չի տալիս։

Արմաղան լեռան  խառնարանի մառախուղի պատմություն

Արմաղան լեռը  Գեղմա լեռնաշղթայի    մոտ երեք հազար մետր բարձրության  գագաթ է։  ։ Արմաղան անունը շատ հնուց է եկել։ Արմաղանը Սասունցի Դավթի  էպոսից  եկող անուն  է։ Հավանաբար լեռը իր գեղեցկության,  բարձր լինելու և անհասանելիության պատճառով են Արմաղան կոչել ։ Գագաթային մասում ունի հրաբխային խառնարան, մոտ 150մ տրամագծով, որը լցված է ջրով: Գոգավորության մեջ  պահվում է մի գեղեցիկ լճակ, որը հատկապես մայիս-հունիս ամիսներին շատ ջրառատ է լինում։ Լճակում հայտնվում են բազմապիսի ջրային թռչուններ։ Լճակի ափերը ծածկվում են ծաղկի գորգերով։
Արմաղանի գագաթը երբեմն- երբեմն պատվում է մառախուղով:
Ըստ ավանդապատումի մարախուղը իջնում է, որ փերիները իջնեն ջուր խմելու ու  մնան մարդկանց անտեսանելի: Ասում են երջանիկներին բախտ է վիճակվում ներկա գտնվել այդ տեսարանին:

Արմաղան լեռան  խառնարանում վարդավառ անելու սովորույթը

Լճակի   վերևի մասում եղել Է   մոտավորապես  17-րդ  դարում կառուցված փոքր մատուռ:    Մեզ մոտ կա մի ավանդական տոն, մենք ասում ենք վարդավառ։ Այդ    օրը     շրջանի ողջ ժողովուրդը ձիերով, ուղտերով բարձրանում Էին Արմաղան, դհոլ զուռնայով մի ամբողջ տոնախմբություն էր կազմակերպվում։ Գառ էին մորթում, մատաղ էին անում։ Սարի վրայից երևում էր ամբողջ տարածաշրջանը  Սևանալիճը ու   մի  մեծ համայնապատկեր։

Արմաղանի մատուռի պատմությունը

Արմաղանի մատուռի մասին տարբեր լեգենդներ կան; Լեգենդներից մի ճյուղ ասում  Է, որ իբր հայ տղան սիրահարվել է   քուրդ աղջկան ու երկար ժամանակ սիրահարներեն եղել։  Գիտեին, որ   ծնողները ամուսնանալ չէին թողնի։ Աղջկա հայրը չի համաձայնվել և  տղան փախցրել է աղջկան ու  բարձրացրել Արմաղանի գագաթը։  Մտածելով,  որ լեռը բարձրանալ դժվար է և իրենց ետևից չեն գա։ Աղջկա հայրը ինչ-որ տեղից իմացել էր որ իր աղջիկը և փեսան լեռան գագաթում են և իր ամբողջ  ցեղախմբով նժույգներով եկել հասել են գագաթ։  Գիշերը գաղտագողի բարձրացել էին   անհայտ ճանապարհով  ու  բռնել երկուսին։ Աղջիկն ու տղան էդ    մատուռի տեղում են քնած եղել լուսնի լույսի տակ։  Հետապնդեղները բռնված  աղջկան ուզում են հետ վերադարձնել։  Հայրն ասում է, որ եթե հետ գաս տղային ձեռք չեմ տա, իսկ եթե ետ չգաս  երկուսիդ էլ կմորթեմ  տեղում ։ Լեգենդի համաձայն աղջիկը չի վերադառնում հոր հետ: Ահագին տառապանքներից հետո  զայրացած քուրդ ցեղապետը  սպանում է նրանց, դիակն թողում է այդ տեղ և գնում։ Լեգենդի համաձայն հետո  զղջում է, առավոտը   ետ է գալիս սպանվածների տեղը ու   մատուռ է կառուցում ու դարձնում  սրբավայր: Մատուռ են կառուցում նաև հայերը:Մինչև այժմ կա ավանդույթ և հայերը և քրդերը , որպես սրբատեղի բարձրանում են Արմաղան, բայց տարբեր օրերի:

2

Սելիմի լեռնանցքը, քարավանատուն, իջևանատունը

Լեռնանցքը Վայոց ձորի մարզը կապում է Գեղարքունիքի մարզին: Ավանդապատումը պատմում է , որ  քուրդ առաջնորդ Սուլեմայի տղան սիրահարված է եղել Գեղարքունյաց աշխարհի գեղեցկուհիներից մեկին և միշտ այցելության է եկել նրան: Մի անգամ էլ ձմռանը  , ճանապարհը դժվարանցանել է եղել, հազիվ ճանապարհի կեսը անցած գիշերը վրա է հասել,  կորցրել է ճանապարհը ու խեղդվել է ձյունաբուքի մեջ: Ասում են քուրդ առաջնորդը իր տղայի հիշատակի համար կառուցել է մի իջևանատում, որտեղ ճանապարհորդները կարողանան հանգստանալ ու շարունակել ճանապարհը:  Լեռնանցքը այդ ժմանակից կոչվում է Սելիմ լեռնանցք: Հենց այդ տեղում էլ ավել ուշ կառուցվել է այժմյան Քարավանատունը

 Սելիմի Քարավանսարա (Սուլեմայի քարավանատուն) — Մեծ Հայքի Սյունիք աշխ-ի Վայոց ձոր գավռում` Եղեգնաձոր-Մարտունի ավտոճանապարհ։ Կաւռուցվել է 1332 թ իշխան Չեսար Օրբելյանի միջոցներով։ Սա  միջնադարյան Հայաստանի հազվագյուտ քաղաքացիական ամբողջական շինություն է և ունի պատմաճարտարապետական մեծ արժեք։ XIVդ. Հայաստանի համար, դա բավականին նոր հորինվածք է, նոր կառուցվածքային լուծում է: Քարավանատունը ունի ճարտարապետական մեծ ընդհանրություն գյուղական բնակելի տան հետ:  Քարավանատան երկարությունը 35,5մ է:  Ունի եռանավ դահլիճ  7 զույգ մույթերով, բաժանված միջին և կողային նավերի, միակտոր քարե ջրավազան։ Մույթերի միջև կառուցված են մսուրները՝ 64 ձիերի համար։ Վերջում կան 2 փոքրիկ սենյակներ՝ հյուրերի համար։  Նախասենյակի մուտքն ունի հարուստ հարդարանք: Շքամուտքի երկու կողմից տեղադրված են կենդանիների պատկերներ. արևելյան մասում` ցուլ, արևմտյան մասում` մարդու դեմքով առյուծ` թագը գլխին, որի վրա օձ է հարձակվում:Քարավանատունը  վերանորոգվել է 1957-58 թթ ։   Կառույցը պատկանում է բազիլիկաձև տիպին:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s